کشف مغز در کنترل سیری فوری
بازگشت به مقالات۱۴۰۴/۱۱/۲۹
کنترل اشتها در انسان و سایر جانوران پیچیده و چندلایه است و شامل دو فرآیند کلیدی میشود: سیری طولانیمدت (satiété) و سیری فوری یا سیری در حین وعده غذایی (satiation / rassasiement). سیری طولانیمدت، همان احساس آرامش بعد از وعده غذایی است که تا وعده بعدی ادامه دارد، در حالی که سیری فوری کاهش سریع اشتها در همان لحظات خوردن غذا است و باعث میشود فرد پس از مدت کوتاهی دست از غذا بکشد. هرچند این دو مفهوم به ظاهر مشابهاند، اما از نظر مکانیزمهای مغزی کاملاً متفاوت هستند.
تا پیش از این، دانشمندان موفق به شناسایی نواحی مغزی مرتبط با سیری طولانیمدت شده بودند، اما نورونهای مسئول سیری فوری هنوز ناشناخته بود. پیشبینی میشد که ساقه مغز، منطقهای بین مغز و نخاع، در این فرآیند نقش دارد، اما جزئیات عملکرد آن مشخص نبود.
در یک مطالعه پیشگامانه در مرکز پزشکی دانشگاه کلمبیا، ایالات متحده، سریکانتا چودهوری و همکارانش این ناحیه را به دقت بررسی کردند و نوع خاصی از نورونها را شناسایی نمودند. این نورونها دارای گیرندههایی برای تنظیم انرژی بدن هستند و به همین دلیل، نامزدهای ایدهآل برای کنترل مصرف غذا محسوب میشوند.
با بررسی موشهای در حال غذا خوردن، مشخص شد که این نورونها، که به نام نورونهای CCK شناخته میشوند، از اولین لقمه غذا فعال میشوند و تا پایان وعده، فعال باقی میمانند. این یافته دو فرضیه مطرح کرد: آیا این نورونها موجب افزایش اشتها میشوند یا باعث کاهش آن؟ برای پاسخ به این سؤال، تیم پژوهشی از تکنیک پیشرفته اپتوژنتیک (فعالسازی نورونها با نور) استفاده کرد تا نورونها را به طور مصنوعی تحریک کند. نتایج شگفتانگیز بود: موشها مقدار غذای کمتری خوردند اما فاصله بین وعدههای غذایی تغییر نکرد، که نشان میدهد این نورونها دقیقاً مسئول سیری فوری هستند و نه سیری طولانیمدت.
علاوه بر این، نورونهای CCK به سیگنالهای داخلی بدن مانند حضور مواد مغذی، هورمونهای گوارشی و پر شدن معده واکنش نشان میدهند، و جالبتر اینکه سیگنالهای خارجی مانند دیدن یا بوییدن غذا نیز آنها را فعال میکند. این کشف یک پیام کاربردی مهم دارد: حتی نگاه کردن یا بو کردن غذا میتواند به طور طبیعی مصرف آن را کاهش دهد. مطالعهای در دانمارک در سال ۲۰۲۳ نشان داد که مشاهده بیش از ۳۰ بار غذای آماده، تمایل به چشیدن آن را به شکل قابل توجهی کاهش میدهد.
این پژوهش یک گام بزرگ در درک مکانیسمهای کنترل اشتها محسوب میشود. شناسایی نورونهای CCK به ما نشان میدهد که مغز چگونه با دقت بالا، هم میزان غذا خوردن در همان وعده و هم تأثیر محرکهای محیطی را مدیریت میکند. درک این فرآیند نه تنها از منظر علمی اهمیت دارد، بلکه میتواند به راهبردهای عملی برای کنترل وزن و جلوگیری از پرخوری منجر شود، بدون نیاز به رژیمهای سخت یا داروهای شیمیایی.
منبع :
S. Chowdhury et al., Brainstem neuropeptidergic neurons link a neurohumoral axis to satiation, Cell, 2025.